خراسان جنوبی به مرکزیت بیرجند که بر اساس رای نما یندگان مجلس شورای اسلامی در تاریخ 29/1/83 از خراسان بزرگ منتزع شد دارای شش شهر ستان قاین - نهبندان- سربیشه – سرایان - درمیان و بیرجند می باشد.
این استان شرقی از شمال با خراسان رضوی, از شرق با سیستان و بلوچستان و کشور افغانستان, از جنوب با کرمان وسیستان و بلوچستان ,از غرب با یزد و خراسان رضوی مرز مشترک دارد.
با متوسط 167 میلیمتر دارای آب و هوای بیا بانی همراه با تا بستا نهای گرم و زمستان های سرد است و هیچ رود خانه دائمی در این استان وجود ندارد .دره های اطراف رشته کوه باقران و رشته کوه مومن آباد و روستای درمیان جز مناطق ییلاقی و خوش آب وهوای استان می باشد .لازم به تاکید است زیبا ترین روستا ها در شمال وجنوب رشته کوه مومن آباد و در بین دره ها وجود دارند وبه خاطر لطافت آب وهوا و آب شیرین قنوات و چشمه ها را تجمع کثیری را پدید آورده اند. مهمترین محصولات کشاورزی زرشک و زعفران و عناب است.
آثار وا بنیه تاریخی و کهن این سر زمین حاکی ازعظمت و دیرینگی فرهنگ و تمدن اقوام ساکن در این منطقه است و موکد این امر که از لحاظ علم و فرهنگ و معرفت از درخشان ترین نقاط ایران زمین می باشد .
بر اساس کتیبه های هخامنشی و نوشته های برخی از مورخان یونانی (قهستان) خاستگاه یکی از اقوام ایرانی به نام (ساگارت) بوده و بخشی از چهاردهمین ساتراپ هخا منشی به شماره می آمده ,هرودت مورخ بزرگ قرن پنجم ق.م به این قوم اشاره داشته می نویسد : آنها در ردیف اقوام شرقی هستند و از سکنه ساتراپ چهاردهم هخامنشی به شمار می روند(( در سفرنامه سرپرستی سایکس آمده: در 328 ق.م هزار نفر از مدافعان شهر قائن به مقابله با لشکر اسکندر در آمدند)) دکتر بلوو گلد اسمید اعتقاد داردکه:() قلعه کوه قائن در عهد هخا منشیان همان کاخ سلاطین قهستان یا آرتاگو انابوده است.)) به خبر نوشته ها و قراین تاریخی مستند کتیبه حاضر))( کال جنگال) به عنوان یک سند و مدرک بسیار معتبر نشان می دهد که در دوران حکومت اشکانیان قهستان از ایالات شاهنشاهی اشکانی و خوسف ( بخشی از بیرجند) ساتراپ نشین این منطقه بوده است در دوره ساسانیان منطقه قهستان ایالتی بوده است هر چند گاهی فرمانروای این منطقه را ( هپتا لیان ) به عهده داشته اند ودر بین شهر های هرات و نیشابور همیشه مایه دل گرمی و پشتوانه قدرت جهت حکومت مرکزی بوده است .
بر سنگ نگاره ها و کتیبه ( لاخ مزار) واقع در روستای ( کوچ) بیر جند که به خط پهلوی ساسانی است نام های (( آخشنواز پادشاه هپتالی )) و (( قباد ساسانی )) و همچنین صحنه بزم و عروسی قباد با دختر آخشنواز و چهره چند شخصیت هپتالی که دلیل واضحی بر حضور هپتال ها در خراسان جنوبی است به چشم می خورد .
و اما قائن بر اساس گفته اصطخری به دوره ساسانی و در سال 340 ه.ش مر کز قهستان بوده و مذهب آن خطه شیعه بوده است و جیهانی در 375 ه از سه دروازه شهر به نام های (در کون, در کلاوج, درزقان) نام برده است .ناصر خسرو که در سال 440 ه.ق به قائن سفر کرده است آن راشهری بزرگ با خندقی گرداگرد آن و مسجد بزرگی در داخلش معرفی نموده است مارکوپولو نیز هوای آن جا را معقول دانسته یاقوت حموی ومقدسی آن جا را بندر خراسان و خزانه کرمان نامیده اند در سال 29 ه.ق حاکم منطقه قهستان در مصاف با اخنف بن قیس شکست خورد و قهستان توسط مسلمانان فتح شد و از ان زمان به بعد (تا سال 259ه.ق) خلفای عباسی بر این منطقه حکمرانی کردند.
منطقه مدتی توسط والیان خلفا اداره می شد وچندی نیز جزو قلمرو طاهریان بود.یعقوب لیث نیز به هنگام فتح نیشابور موفق به فتح قهستان شده حاکمی را بر این منطقه گماشت و تا سال 299ه.ق خاندان صفاری بر آن حکومت را ندند .پس از آن مدتی به تصرف امرای محلی سیستان در آمد و از زمان حسن صباع تا تهاجم هلاکو خان مغول در دست حکام اسماعیلی بود که بعد ازالموت دومین مقر سیا سی اسما عیلیان بشمار می رفت.از مشهورترین قلاع اسماعیلیان در این منطقه می توان به قلعه کل حسن صباح و قلعه مو من ابا د(بر اساس مستندا ت تار یخی)قلعه شاه دزقلعه کوه , قلعه کوه گرگ- قلعه مسلمانان و کا فران,قلعه دختر نو غاب, قلعه قلاع سرا یان اشاره کرد.
در نتیجه حمله مغولان سراسر خراسان جنوبی جز شهر قائن که بدلیل سیا ست حا کم ان دچار مشکل زیادی نشد ویرانی فرا وانی را متحمل گشت. اما از دوره صفویه به بعدجهت رسمیت یا فتن مذهب شیعه در ایران از ان جائی که قائن پنا هگاه شیعیان بود بیشترمو رد تو جه دولت واقع شد و رواج اقتصاد و تجارت رو نق داد وستد و فزونی کا روانهای تجاری همگی مو جبات رشد اقتصادی منطقه را فراهم سا خت.
با روی کار امدن صفویه مر کزیت قهستان از قائن به بیرجند منتقل شد و این شهر و روستا های اطرا فش رونق و ابادانی تازه ای گرفت تا انجا که تو سعه اقتصادی, اجتماعی ,سیاسی و نظامی و فرهنگی ان در اثار بجای مانده از ان دوران کا ملا مشهود است برای اولین بار نام بیرجند در کتاب ارزشمند (معجم البلدان)در قرن هفتم ه.ق ذکر شده و از ان بعنوان زیباترین بلدیه قهستان یاد شده است. یا قوت حموی ,احمد مقدسی ,حمد الله مستوفی ,حافظ ابرو نیزاز بیر جند نام برده اند. اثار باقیمانده از دوره صفویه و بعد از ان هر کدام ازغنای فرهنگی , مذهبی, سیاسی و نظامی، نشانه منحصر به فردی هستند .
وجه تسمیه شهرستانهای استان
بیرجند - در برخی از کتب برکند آمد ه و بعضی چون بیزن را بنیان گذار اولیه آن می دانند از ان به بیزن یاد کر ده که با تکرار زیادو به مرور ایام به بیرجند تبدیل شده است .در فارسی با ستان کلمه بیرجند مرکب از دو واژه (بیر)بمعنای صاعقه و طوفان و (جند یا کند)بمعنی شهر و دیه است اولین بار معجم البلدانان را بیرجند نامیده است .
سربیشه - بر وزن اندیشه بودو در مورد آن سه نظریه وجود دارد :
1- در قسمت جنوبی ان زمین ابخیزو سر سبزی وجود داشته و چون شهر بر مدخل ورودی این محل سر سبز واقع شده ان را سر بیشه گویند.
2- در قدیم جایگاه و مامن سار (پرنده)بوده و در گذر ایام به سر بیشه مخفف شده است
3- چون این شهر در ارتفاع 1900 متری سطح از سطح دریا قرار دارد و در نتیجه هوای سرد بر ان حاکم است سرد بیشه نامیده شد که به مرور سر بیشه شده است.
نهبندان- نه یا نیه در فارسی به شهر معنی شده است و در گذشته بیشتر تواریخ از این سرزمین به همان (نه)یا (نیه)یاد کرده اند و از ان جائی که در 75 کیلو متری شرق(نه)زندان مشهور حاکم سیستان با نام (بندان)قرار داشته پس برای معرفی بهتر ان (نه) بهترین انتخاب همان (نه بندان)بوده است.
سرایان- در گویش محلی منزل را(سرا) می نامیده اند و از ان جائی که بناهای زیادی در ان قرار دارد به(سرایان)یعنی منزلها یا سرا ها مشهور گشته است.
اثار تاریخی فرهنگی بجای مانده از ادوار گذشته در گوشه و کنار قهستان توجه هر تازه واردی را نا خود اگاه به خود جلب می کند.
کشفیات اخیر باستان شناسان حاکی بر این است که نواحی مزبور محل سکونت و معبر انسانهای پیش از تاریخ بوده رد پای قوم سا گارتی نیز در ان به یادگار مانده است سنگ نگاره (لاخ مزار)در روستای کوچ با به همراه داشتن نقوش انسانی و حیوانی علائم و نمادها و خطوط تصویری و کتیبه زیبای خود با نوشته های پهلوی ,عربی و فارسی مهر تائید محکمی است. سنگ نگاره (کال جنگال)در ارتفاعات (رچ)بخش خوسف به لحاظ زیبا یی نقوش اهمیت زیا دی دارد و بر دل ان نبرد مردی پارتی با یک شیر نقش بسته است.
اثار و ابنیه تا ریخی حاضر نشان از عظمت و دیرنگی فرهنگ و تمدن اقوام ساکن در منطقه را دارد . وجود علمای فاضل و عرفای کامل نشانگر در خشش ستاره منطقه در اسمان علم و فرهنگ ایران زمین است . تاریخ بیرجند با اساطیر ایران عجین شده و هر جا سخن از قهستان و بیرجند امده تداعی کننده نام سام بن نریمان که او را بنیان گذاراولیه این خطه می دانند می باشد.
نامهای باستانی فراوانی در این منطقه یافت می شوند که بر گرفته از تاریخ دیرین ایران زمین است نامهائی چون:گیو , گل, چهکند,نو فرست, چاج ,اسفزار , نوکند, فورگ,.....وحتی بیرجند ,قائن ,نهبندان و خوسف جزونامهای باستانی و قدیمی می باشد.
+ نوشته شده توسط کارشناس سنجش (مجدیان) در جمعه پنجم خرداد 1385 و ساعت
12:37 |
